Υπουργείο Μακεδονίας - Θράκης - Κεντρική Σελίδα - Βιώσιμη Ανάπτυξη Θεσσαλονίκης

O Οργανισμός Ρυθμιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος της Θεσσαλονίκης ανέθεσε σε ομάδα επιστημόνων από τα δυο πανεπιστήμια της πόλης, την επεξεργασία ενός Σχεδίου Δράσης για τη διαμόρφωση ενός Στρατηγικού Σχεδίου Βιώσιμης Ανάπτυξης της Θεσσαλονίκης.

Οι στόχοι και οι άξονες προτεραιότητας του Στρατηγικού Σχεδίου ανταποκρίνονται στις βασικές αρχές του τρίπτυχου της βιώσιμης ανάπτυξης: Οικονομική Ανάπτυξη – Κοινωνική Δικαιοσύνη – Προστασία Περιβάλλοντος– και στις αντίστοιχες επιδιώξεις για διεθνοποίηση και χωρική συνοχή, ανταγωνιστικότητα και καινοτομία, ισότητα ευκαιριών και κοινωνική συνοχή, οικολογική ισορροπία και ποιότητα ζωής. Οι αρχές αυτές προσανατολίζουν τη διατύπωση και εξειδίκευση των παρακάτω βασικών αξόνων προτεραιότητας:

Διεθνής ρόλος και συμβολή στη συνοχή του εθνικού χώρου. Η διεθνοποίηση της πόλης είναι μια ιστορική δυνατότητα με πολλές εκδοχές και αποτελεί τη συνισταμένη των προσπαθειών που καταβάλλονται και των προτεραιοτήτων που επιδιώκονται από μια πλειάδα θεσμικών υποκειμένων (επιχειρήσεων, φορέων, κ.λπ.) τα οποία συνεισφέρουν διαφορετικά στο κόστος και αναμένουν διαφορετικά οφέλη από κάθε βήμα που πραγματοποιείται. Σε όλες τις περιπτώσεις όμως η διεύρυνση του διεθνούς ρόλου της Θεσσαλονίκης συναρτάται με την ουσιαστική συμβολή της στη συμπληρωματική και ισόρροπη ανάπτυξη του εθνικού χώρου, διαχέοντας τα αναπτυξιακά οφέλη στο σύνολο των περιφερειών της Βόρειας Ελλάδας. Ο διεθνής μητροπολιτικός χαρακτήρας της Θεσσαλονίκης αποτελεί κατ’ αυτόν τον τρόπο έναν κεντρικό άξονα προτεραιότητας για το Στρατηγικό Σχέδιο.
Ανταγωνιστικότητα και καινοτομία. Καθοριστικό στοιχείο για το επίπεδο ανάπτυξης της πόλης είναι η ικανότητα προσαρμογής του αστικού συστήματος στις νέες τεχνολογικές δυνατότητες μέσω της εισαγωγής καινοτομιών σε όλα τα επίπεδα, με στόχο την αύξηση της ανταγωνιστικότητάς του. Αυτό συνεπάγεται ότι η ικανότητα της πόλης να ανταποκριθεί στις νέες συνθήκες ανταγωνισμού θα πρέπει να στηριχθεί στη συνέργια των προσπαθειών του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, ούτως ώστε η επιχειρηματική δραστηριότητα να λειτουργεί σε ένα περιβάλλον που ευνοεί και υποστηρίζει ενεργά τη συνεργασία, τα επιχειρηματικά δίκτυα και τις πρωτοβουλίες καινοτομίας.
Κοινωνική συνοχή και ισότητα ευκαιριών. Η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής έχει αναδειχθεί ως ένα κεντρικό και κρίσιμο ζήτημα για την ανάπτυξη των ευρωπαϊκών πόλεων μέσα στις νέες συνθήκες της παγκόσμιας οικονομίας. Οι αντιθέσεις και ανισότητες που δημιουργούνται κατά την αναπτυξιακή διαδικασία θέτουν σε δοκιμασία την κοινωνική συνοχή. Επιδίωξη του Στρατηγικού Σχεδίου είναι η εξασφάλιση ισότιμης πρόσβασης στην παραγωγή και διανομή του αναπτυξιακού αποτελέσματος, τις νέες υποδομές, τις εξυπηρετήσεις και τις γνώσεις, ούτως ώστε να καταπολεμηθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός και η περιθωριοποίηση αδύναμων κοινωνικών ομάδων.
Οικολογική ισορροπία και ποιότητα ζωής. Η βελτίωση της ποιότητας ζωής και η εξασφάλιση της οικολογικής ισορροπίας, συμπεριλαμβάνοντας τόσο τους φυσικούς πόρους όσο και την πολιτιστική κληρονομιά, αποτελεί πλέον κεντρική επιδίωξη της αναπτυξιακής διαδικασίας. Η επανάκτηση της σχέσης του φυσικού στοιχείου με το τεχνητό στοιχείο της πόλης αποτελεί προϋπόθεση για την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης. Για το σκοπό αυτό η πόλη θα πρέπει να γίνει κατανοητή ως ενιαίο σύστημα με την ευρύτερη περιοχή της, ενώ η διάγνωση της κατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί το πρώτο βήμα για την κατανόηση και αντιμετώπιση των προβλημάτων.

Το γενικό πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου συναρτάται με την τρέχουσα συγκυρία, την προγραμματική προσπάθεια και τις προοπτικές της Θεσσαλονίκης. Στο Σχέδιο Δράσης επισημαίνεται η ανάγκη για διευρυμένη αποδοχή και συναίνεση και υπογραμμίζεται το αίτημα για ένα συνολικό και συνεκτικό πλαίσιο που θα συντονίζει τις προσπάθειες και πρωτοβουλίες των εμπλεκόμενων φορέων. Παράλληλα, τονίζεται ο καινοτόμος χαρακτήρας του Σχεδίου ως προς τους τρόπους διακυβέρνησης και διαχείρισης του αστικού συστήματος, σε αντιστοιχία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή εμπειρία.

Η σκοπιμότητα του Στρατηγικού Σχεδίου συναρτάται, επίσης, με την ανάγκη ενσωμάτωσης της αστικής ανάπτυξης στον υπάρχοντα αναπτυξιακό προγραμματισμό, όπως τίθεται σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, το Στρατηγικό Σχέδιο ανταποκρίνεται στο πλαίσιο των κατευθύνσεων του Σχεδίου Ανάπτυξης (ΣΑ) 2000–2006 και συναρτάται με την αναγκαιότητα συντονισμού και συμπληρωματικότητας των δράσεων των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων (ΕΠ) του Γ´ Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης (τομεακά ΕΠ και Περιφερειακό ΕΠ Κεντρικής Μακεδονίας).

Οι παρεμβάσεις και οι δράσεις των ΕΠ στην ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή της Θεσσαλονίκης επιδιώκεται να ενσωματωθούν στους στόχους και τις κατευθύνσεις του Στρατηγικού Σχεδίου. Την αναγκαιότητα ενός Στρατηγικού Σχεδίου ενισχύουν και οι προοπτικές, οι σχετικές με τον αναμενόμενο ή επιθυμητό ρόλο της Θεσσαλονίκης. Αυτές οι προοπτικές συνοψίζονται σε τέσσερα πιθανά σενάρια ανάπτυξης σύμφωνα με τα οποία η μητροπολιτική περιοχή Θεσσαλονίκη εξελίσσεται: σε διεθνές κέντρο και πύλη της Ευρώπης, σε πόλο συνοχής και ανάπτυξης του Βορειοελλαδικού χώρου, σε κέντρο εξειδικευμένων υπηρεσιών του τριτογενούς τομέα και, τέλος, σε μητροπολιτικό κέντρο με πολύ-πολιτισμικό χαρακτήρα. Το Στρατηγικό Σχέδιο θα πρέπει να αξιολογήσει τα διαφορετικά σενάρια ως προς τη δυνατότητα υλοποίησης και τις συνέπειές τους.

Το Σχέδιο Δράσης προσδιορίζει το πλαίσιο σύνταξης και εφαρμογής του Στρατηγικού Σχεδίου Βιώσιμης Ανάπτυξης της Θεσσαλονίκης, το οποίο αναγνωρίζεται ως προϋπόθεση, προκειμένου η πόλη να αντιμετωπίσει με επιτυχία τις προκλήσεις και να αξιοποιήσει τις ευκαιρίες που διαμορφώνονται με τη νέα ευρωπαϊκή προοπτική. Το Στρατηγικό Σχέδιο θα αποτελέσει ενδεικτικό πλαίσιο σύνθεσης και συνέργιας των προσπαθειών που καταβάλλονται στα διαφορετικά επίπεδα και τους τομείς της διοίκησης και αυτοδιοίκησης στην ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή Θεσσαλονίκης. Ειδικότερα, το Στρατηγικό Σχέδιο προβλέπεται να αποτελέσει ένα μηχανισμό προσανατολισμού και επίλυσης βασικών ζητημάτων που συνδέονται με την ανάπτυξη της πόλης και αναδεικνύονται ως κεντρικές επιδιώξεις γύρω από τις οποίες διαμορφώνεται η δυναμική της μητροπολιτικής ανάπτυξης και του ιδιαίτερου διεθνούς χαρακτήρα της Θεσσαλονίκης. Το Σχέδιο Δράσης περιλαμβάνει τρία μέρη που περιγράφουν τις βασικές συνιστώσες του Στρατηγικού Σχεδίου και αποτελεί, ουσιαστικά, την αρχική εισήγηση που συνοδεύει την πολιτική πρωτοβουλία για την έναρξη της διαδικασίας σύνταξης και εφαρμογής του. Το Μέρος Α´ εστιάζεται στην αναγκαιότητα και τους στόχους του Στρατηγικού Σχεδίου:

Στο Κεφάλαιο Ι παρουσιάζεται το γενικό πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου, το οποίο συναρτάται με την τρέχουσα συγκυρία, την προγραμματική προσπάθεια και τις προοπτικές της Θεσσαλονίκης. Επισημαίνεται η ανάγκη για διευρυμένη αποδοχή και συναίνεση και υπογραμμίζεται το αίτημα για ένα συνολικό και συνεκτικό πλαίσιο που θα συντονίζει τις προσπάθειες και πρωτοβουλίες των εμπλεκόμενων φορέων. Παράλληλα, τονίζεται ο καινοτόμος χαρακτήρας του Σχεδίου ως προς τους τρόπους διακυβέρνησης και διαχείρισης του αστικού συστήματος, σε αντιστοιχία με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή εμπειρία. Η σκοπιμότητα του Στρατηγικού Σχεδίου συναρτάται, επίσης, με την ανάγκη ενσωμάτωσης της αστικής ανάπτυξης στον υπάρχοντα αναπτυξιακό προγραμματισμό, όπως τίθεται σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, το Στρατηγικό Σχέδιο ανταποκρίνεται στο πλαίσιο των κατευθύνσεων του Σχεδίου Ανάπτυξης (ΣΑ) 2000–2006 και συναρτάται με την αναγκαιότητα συντονισμού και συμπληρωματικότητας των δράσεων των Επιχειρησιακών Προγραμμάτων (ΕΠ) του Γ´ Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης (τομεακά ΕΠ και Περιφερειακό ΕΠ Κεντρικής Μακεδονίας).

Η οργανωτική δομή του Στρατηγικού Σχεδίου διατυπώνεται αναλυτικά στο Κεφάλαιο ΙΙ. Οι βασικοί στόχοι του Στρατηγικού Σχεδίου αναφέρονται στην επιδίωξη της βιώσιμης αστικής ανάπτυξης και καλύπτουν το τρίπτυχο: οικονομική ανάπτυξη–κοινωνική δικαιοσύνη–προστασία περιβάλλοντος. Οι άξονες προτεραιότητας που προσανατολίζουν τη διατύπωση των δράσεων του Στρατηγικού Σχεδίου εξειδικεύονται στις κατευθύνσεις: διεθνοποίηση και χωρική συνοχή, ανταγωνιστικότητα και καινοτομία, κοινωνική συνοχή και ισότητα ευκαιριών, οικολογική ισορροπία και ποιότητα ζωής. Η οργανωτική δομή συγκρότησης και λειτουργίας του Στρατηγικού Σχεδίου περιλαμβάνει τέσσερα επίπεδα: το πολιτικό, το κοινωνικό, το διοικητικό και το τεχνογνωστικό. Το πολιτικό επίπεδο συνίσταται από το επιτελικό πολιτικό όργανο λήψης αποφάσεων και προσανατολισμού του Στρατηγικού Σχεδίου. Το κοινωνικό επίπεδο αντιστοιχεί στο Φόρουμ δομημένου κοινωνικού διαλόγου και διαβούλευσης με σκοπό την επίτευξη ευρύτερων συναινέσεων ως προς τις επιλογές και προτεραιότητες του Στρατηγικού Σχεδίου. Το διοικητικό επίπεδο συγκροτείται με πυρήνα τον ΟΡΘΕ και αναλαμβάνει τη διαχειριστική ευθύνη για την προώθηση της όλης διαδικασίας. Τέλος, το τεχνογνωστικό επίπεδο παρέχει την απαραίτητη επιστημονική υποστήριξη με την παροχή συμβουλών και τη σύνταξη εξειδικευμένων μελετών.

Στο Κεφάλαιο ΙΙΙ περιγράφονται οι τομείς των δράσεων που εξετάζονται στο πλαίσιο του Στρατηγικού Σχεδίου, καθώς και η μεθοδολογία με την οποία επιχειρείται να τεκμηριωθούν –σε πρώτη φάση– οι προτεινόμενες δράσεις–πλαίσιο και –στη συνέχεια– να εξειδικευτούν σε επιμέρους ενέργειες και έργα.

Το Μέρος Β´ εξετάζει συνοπτικά τους έξι βασικούς τομείς δράσης που συνδέονται με τους στόχους και τους άξονες προτεραιότητας του Στρατηγικού Σχεδίου Βιώσιμης Ανάπτυξης. Οι τομείς αυτοί είναι: Θεσμικό πλαίσιο και αστική διακυβέρνηση, Παραγωγικό σύστημα και καινοτομία, Ανθρώπινο δυναμικό και απασχόληση, Τεχνικές και κοινωνικές υποδομές, Αστική οργάνωση και κατοικία, Ποιότητα αστικού περιβάλλοντος.

Στους έξι αυτούς τομείς προτείνονται από το Σχέδιο Δράσης 15 δράσεις–πλαίσιο. η εξειδίκευσή τους σε ενέργειες και έργα θα πρέπει να αποτελέσει το βασικό αντικείμενο του Στρατηγικού Σχεδίου. Η εξειδίκευση των δράσεων–πλαίσιο θα πρέπει να επιχειρηθεί σύμφωνα με την προτεινόμενη μεθοδολογία σε τρία διαδοχικά βήματα: το πρώτο βήμα είναι η διάγνωση, η μελέτη της υπάρχουσας κατάστασης και η εκτίμηση των δυνατοτήτων, των αδυναμιών, των ευκαιριών και των απειλών που χαρακτηρίζουν κάθε συγκεκριμένο τομέα. Για το σκοπό αυτό δραστηριοποιείται κυρίως το τεχνογνωστικό επίπεδο υπό την εποπτεία του διοικητικού επιπέδου το οποίο και εποπτεύει το πρόγραμμα των σχετικών μελετών που εκπονούνται για τους έξι τομείς και τις 15 δράσεις–πλαίσιο.

Το δεύτερο βήμα είναι οι στόχοι, η διατύπωση των οποίων συναρτάται με τους βασικούς στόχους και άξονες προτεραιοτήτων του Στρατηγικού Σχεδίου και με τις πολιτικές που εφαρμόζονται στο συγκεκριμένο τομέα. Τόσο η διατύπωση όσο και η αποδοχή των στόχων αποτελούν το βασικό πεδίο ενεργοποίησης του κοινωνικού επιπέδου και, ειδικότερα, του Φόρουμ διαλόγου.

Το τρίτο βήμα, τέλος, είναι η εξειδίκευση των δράσεων σε ενέργειες και έργα που απαιτούνται για την υλοποίηση των στόχων (οι ενέργειες και τα έργα υλοποιούνται από τους αρμόδιους δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς). Οι έξι τομείς δράσεις και οι 15 δράσεις–πλαίσιο αναλύονται στα Κεφάλαια ΙV έως IX. Η ανάλυση είναι συνοπτική και παρουσιάζει γενικά κάθε τομέα δράσης, ώστε να εκτιμηθεί η σημασία του, να καταγραφούν επιλεκτικά οι υπάρχουσες απόψεις και προτεραιότητες και να τεκμηριωθούν οι προτεινόμενες 15 δράσεις–πλαίσιο συγκρότησης τού προγράμματος μελετών που προτείνονται από το Σχέδιο Δράσης.

Η παρουσίαση των τομέων δράσης και συνολικά το ίδιο Σχέδιο Δράσης αποτελούν το έναυσμα για τον προσανατολισμό όλων των εμπλεκομένων στη διαδικασία σύνταξης και εφαρμογής του Στρατηγικού Σχεδίου Βιώσιμης Ανάπτυξης της Θεσσαλονίκης. Οι συμμετοχικές και επικοινωνιακές διαστάσεις του εξετάζονται στο Μέρος Γ´, Κεφάλαιο Χ. Ειδικότερα, σε σχέση με τα στάδια και τις προϋποθέσεις εφαρμογής του Στρατηγικού Σχεδίου περιλαμβάνονται εκτιμήσεις και προτάσεις για τη διεξαγωγή του δομημένου κοινωνικού διαλόγου και την προσπάθεια συναινέσεων, καθώς και για τους μηχανισμούς δημοσιοποίησης και προβολής που στοχεύουν στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των πολιτών. Το Σχέδιο Δράσης καταλήγει με τη διατύπωση ενός ενδεικτικού χρονοδιαγράμματος των σταδίων σύνταξης και εφαρμογής του Στρατηγικού Σχεδίου Βιώσιμης Ανάπτυξης της Θεσσαλονίκης.